Crna Gora u ovu godinu ulazi sa snažnom fiskalnom pozicijom, predvidivim izvorima prihoda budžeta i visokom institucionalnom spremnošću, što predstavlja kvalitetnu i pouzdanu osnovu za nastavak ekonomskog rasta, jačanje životnog standarda i dugoročnu fiskalnu održivost, saopštio je ministar finansija, Novica Vuković.

Foto: Vlada Crne Gore/Bojana Ćupić

Vuković je u intervjuu agenciji Mina-business kazao da je uprkos zahtjevnom okruženju, ekonomska aktivnost Crne Gore dinamična i iznad evropskog prosjeka, čineći stabilnu i realnu osnovu za ovu godinu i naredni srednjoročni period.

“Rastu ekonomije u prošloj godini doprinose privatna potrošnja i rast investicija, koje bilježe realno povećanje od gotovo deset odsto. Ovo su ohrabrujući indikatori koji potvrđuju povoljne izglede za intenziviranje investicionog ciklusa u energetici, turizmu i infrastrukturi. Dakle, u ovu godinu ulazimo sa vrlo dobrim i ohrabrujućim fiskalnim i ekonomskim pokazateljima, koji jasno potvrđuju da je u prethodnoj godini izgrađena čvrsta i održiva polazna osnova za dalji rast i stabilnost“, naveo je Vuković.

Prema njegovim riječima, trend rasta budžetskih prihoda je stabilan i strukturno utemeljen, jer se zasniva na realnom rastu ekonomske aktivnosti, zaposlenosti i zarada, a ne na privremenim ili jednokratnim efektima.

“Širenje poreske baze, smanjenje sive ekonomije i unaprijeđena efikasnost i modernizacija poreske administracije stvaraju trajne izvore prihoda koji se prenose i u narednu godinu. Takva dinamika prihoda obezbjeđuje fiskalni prostor za uredno servisiranje svih budžetskih obaveza, nastavak ulaganja u kapitalne projekte, infrastrukturu i socijalne programe, kao i za sprovođenje daljih reformi bez ugrožavanja fiskalne discipline“, rekao je Vuković.

On je istakao i dosljednu implementaciju Fiskalne strategije, kao krovnog strateškog dokumenta tokom mandata Vlade.

Brojne mjere iz Fiskalne strategije Vlade već su dale očekivane rezultate u kontekstu naplate javnih prihoda.

“Osim toga, usvojen je i određeni broj izmjena regulative, počev od Zakona o igrama na sreću, koje će uticati pozitivno na fiskalni bilans, kao i svih ostalih mjera čiji efekti nijesu uračunati u srednjoročnim projekcijama. Reformske aktivnosti Vlade usaglašene su u potpunosti sa procesom evropskih integracija i ključnim opredjeljenjem Crne Gore da postane naredna članica EU do 2028. godine“, dodao je Vuković.

On je saopštio da je Ministarstvo finansija, prilikom predstavljanja budžeta za ovu godinu, istaklo da su ključni prioriteti njegova razvojna komponenta, kroz najveći kapitalni budžet do sada, kao i kroz mjere za smanjenje sive ekonomije na tržištu i jačanje fiskalne discipline.

“Rekao bih da smo na veoma dobrom putu da to i ostvarimo, budući da imamo snažne ekonomske osnove i finansijske rezultate koje smo pomenuli. Budžet je snažan instrument ukupnog planiranja ekonomske politike i time želimo da obezbijedimo da naša ekonomija nastavi da raste po značajnim stopama, kao i da komponente privrednog rasta čine osnovu za održivi razvoj u narednom periodu“, naglasio je Vuković.

Takođe, kako je dodao, politikama i mjerama budžeta želi se nastaviti snažan trend naplate javnih prihoda i pospješiti dodatno taj segment kroz povećanje poreskog obuhvata, ali i kroz snažniju poresku disciplinu na tržištu.

“Vjerujem da kroz kombinaciju ovih mjera, možemo doći do zacrtanih ciljeva budžeta i rezultata koji opredjeljuju našu posvećenost odgovornom fiskalnom upravljanju i stabilnosti i održivosti javnih finansija“, istakao je Vuković.

Prema njegovim riječima, Crna Gora je, kao mala i otvorena ekonomija, uslovljena globalnim kretanjima i spoljnim šokovima. Upravo je to jedan od ključnih izazova i rizika po dalje izglede ekonomskog rasta i razvoja.

“Odnosno, globalni ekonomski i finansijski uslovi, geopolitičke neizvjesnosti, energetska kriza u Evropi, trgovinske politike velikih država, uticaće i na privredne i finansijske pokazatelje u Crnoj Gori. Evropska ekonomija je u protekle dvije godine znatno usporila, dok smo mi istovremeno uspjeli da zadržimo stabilan tempo rasta domaće ekonomije. Ovo pokazuje posvećenost Vlade da sprovodi reforme u ekonomski neizvjesnim okolnostima, ali i snažnu otpornost koju je sama privreda iskazala u aktuelnim uslovima”, saopštio je Vuković.

Vuković je ekonomsku situaciju u zemlji u prošloj godini okarakterisao kao povoljnu i stabilnu, posebno imajući u vidu složen međunarodni kontekst u kojem mala i otvorena ekonomija, poput crnogorske, neminovno funkcioniše.

“Najnoviji podaci potvrđuju rast crnogorske ekonomije od 3,2 odsto u prva tri kvartala prošle godine. Posebno bih istakao da domaća ekonomska aktivnost u prošloj godini bilježi rast iznad evropskog prosjeka, uz dobre sektorske pokazatelje. Dodatno, rast zaposlenosti i zarada, snažna kreditna aktivnost i kontinuirani priliv stranih direktnih investicija, stvaraju čvrstu osnovu za nastavak pozitivnih trendova, kao i za očuvanje makroekonomske stabilnosti u narednom periodu“, rekao je Vuković.

Snagu i stabilnost ekonomije potvrđuju i aktuelni sektorski trendovi i pokazatelji.

Turizam, kao jedan od ključnih strateških sektora, bilježi pozitivne rezultate kako sa aspekta broja turista, tako i sa aspekta prihoda. Zabilježen je i rast stranih direktnih investicija (SDI), dok je bankarski sektor zdrav, visoko likvidan i profitabilan.

Stopa nezaposlenosti u Crnoj Gori je zabilježila istorijski minimum, dok je prosječna neto zarada prešla prag od hiljadu EUR, uz godišnji rast od preko 20 odsto.

“Minimalna i prosječna penzija su snažno uvećane, minimalna zarada povećana je za gotovo 80 odsto u samo nekoliko godina, čime je Crna Gora postala jedna od rijetkih zemalja koja je ostvarila realni rast zarada uprkos globalnim izazovima, što nedvosmisleno potvrđuje inkluzivnost našeg ekonomskog rasta i efikasnost sprovedenih politika“, rekao je Vuković.

On je kazao da se u kontekstu prihoda budžeta, ekonomska situacija u zemlji u prošloj godini može ocijeniti kao pozitivna i stabilna.

Budžetski prihodi bilježe kontinuirani rast, prije svega kao rezultat veće ekonomske aktivnosti, rasta zaposlenosti i zarada, kao i boljeg obuhvata i naplate poreza i doprinosa, odnosno snažne fiskalne discipline i smanjenja sive ekonomije.

“Sve glavne kategorije poreza bilježe rast kako u odnosu na prethodnu godinu, tako i odnosu na plan, od čega dominantno prihodi budžeta po osnovu poreza na dodatu vrijednost, poreza na dobit pravnih lica, kao i poreza na dohodak fizičkih lica“, dodao je Vuković.

Prema njegovim riječima, rast prihoda ukazuje na formalizaciju tržišta rada, kao i efekat implementiranih mjera poreske politike i reformi kojima je došlo do značajnog širenja poreske baze.

Indirektni porezi ostaju pouzdan izvor prihoda, naročito PDV, koji prati rast potrošnje i turističke aktivnosti.

“Važno je napomenuti da i u pogledu poreske administracije imamo veću efikasnost, što se reflektuje kroz bolju naplatu. Struktura prihoda je stabilnija i otpornija na šokove, uz smanjenje oslanjanja na jednokratne ili vanredne izvore, u odnosu na prethodne periode. Ono što možemo sa sigurnošću tvrditi jeste da u prošloj godini budžetski prihodi daju čvrst oslonac fiskalnoj stabilnosti, stvarajući prostor za pravovremeno finansiranje obaveza i pažljivo planiranje daljih razvojnih i reformskih politika, uz očuvanje fiskalne odgovornosti“, poručio je Vuković.

Govoreći o poreskim opterećenjima, Vuković je podsjetio da je od početka 2022. godine, na predlog Ministarstva finansija, ukinut doprinos za zdravstveno osiguranje u kumulativnom iznosu od 10,8 odsto, te je reformisana stopa poreza na dohodak fizičkih lica sa proporcionalne od devet odsto na progresivne od nula odsto, devet odsto i 15 odsto.

Dodatno, od 1. oktobra 2024. godine umanjena je stopa doprinosa za PIO, i to na teret isplatioca, sa 5,5 odsto na nula odsto i na teret osiguranika sa 15 odsto na deset odsto, odnosno kumulativno 10,5 odsto.

“Sve pomenuto je doprinijelo da je danas Crna Gora država sa jednim od nižih poreskih opterećenja po osnovu rada u Crnoj Gori, i isto na prosječnu zaradu iznosi 16,2 odsto, na minimalnu zaradu od 800 EUR iznos 13,5 odsto i na minimalnu zaradu od 600 EUR iznosi svega 11,1 odsto“, precizirao je Vuković.

On je kazao da vjeruje da je Vlada, po pitanju poreskog opterećenja na rad, učinila mnogo u posljednje tri godine, te da je uspjela u velikoj mjeri da suzbije sivu ekonomiju koja je godinama bila prisutna u oblasti oporezivanja ličnih primanja.

“Unapređenje poslovnog ambijenta i zadržavanje konkurentnih poreskih stopa će biti naš fokus i u narednom periodu, uz jačanje borbe protiv sive ekonomije, koja će obezbijediti pravičnost i jednak poreski status za sve poreske obveznike u Crnoj Gori“, poručio je Vuković.

Prema njegovim riječima, borba protiv sive, odnosno neformalne ekonomije predstavlja strateški prioritet ekonomske politike i sprovodi se kroz jasno definisan i mjerljiv okvir.

Program za suzbijanje neformalne ekonomije 2024–2026 zasnovan je na kombinaciji fiskalnih rasterećenja, jačanja institucionalnog nadzora i unapređenja regulatornog okvira, sa ciljem trajnog prelaska ekonomskih aktivnosti u formalne tokove.

“Dosadašnji rezultati potvrđuju da su mjere dale konkretne i mjerljive efekte već u prvoj godini primjene. Pored mjera koje se sprovode u okviru samog Programa, borba protiv neformalne ekonomije predstavlja i širi segment državne politike, što je vidljivo kroz druge aspekte djelovanja Vlade, prije svega u oblasti tržišta rada i odlučne aktivnosti usmjerene na suzbijanje nelegalne trgovine”, rekao je Vuković.

U tom kontekstu, Vlada je sprovela uništenje oduzetih duvanskih proizvoda iz Slobodne zone Luka Bar, čime je trajno uklonjena mogućnost zloupotrebe i šverca duvanskih proizvoda i dodatno zaštićeni legalni tokovi trgovine.

Istovremeno, unaprijeđena je efikasnost inspekcijskog nadzora i normarivni okvir, čime je dodatno osnažen institucionalni odgovor države.

“Smanjenje poreskog opterećenja rada na 16,2 odsto, rast broja registrovanih poslovnih subjekata i povećanje prihoda od poreza na dohodak fizičkih lica ukazuju na jačanje formalnih ekonomskih tokova i sužavanje prostora za neformalnu ekonomiju”, naveo je Vuković.

Kako bi se na objektivan i uporediv način izmjerili ukupni efekti sprovedenih mjera, Vuković je najavio da je već raspisan tender za sprovođenje novog istraživanja obima neformalne ekonomije, koje će biti realizovano tokom ove godine.

“Time će biti omogućeno jasno sagledavanje napretka u odnosu na 2022. godinu kao početnu referentnu tačku. Do tada, raspoloživi pokazatelji potvrđuju da je pravac politike ispravan i da mjere daju očekivane rezultate”, rekao je Vuković.

Na pitanje kako objašnjava jaz između rasta budžetskih prihoda i osjećaja građana da im se životni standard ne poboljšava, Vuković je odgovorio da se, prije svega, pomenuti jaz ne može tumačiti kao izostanak rasta životnog standarda.

“Ono što možemo navesti su objektivni i ostvareni rezultati, koji pokazuju da relevantni ekonomski i finansijski indikatori potvrđuju da životni standard od 2024. godine raste“, dodao je Vuković.

On je kazao da je rast budžetskih prihoda direktna posljedica rasta plata, zaposlenosti i ekonomske aktivnosti.

“Dakle, snažni fiskalni rezultati su rezultati rasta koji se prvenstveno zasniva na realnom povećanju dohotka građana i formalizaciji rada. Istovremeno, nijesu uvećani samo porezi koji dominantno zavise od potrošnje, već podsjećam da je naplata poreza na dobit pravnih lica na nikada većem nivou, odnosno da imamo i porast profitabilnosti privrednih subjekata u ekonomiji i veću naplatu po tom osnovu“, saopštio je Vuković.

Sa druge strane, ono što pokazuju zvanični podaci, jeste da raspoloživi dohodak domaćinstava raste, što potvrđuju kretanja prosječnih zarada, koje prevazilaze porast inflacije.

“Odnosno, od 2024. godine došlo je do snažnog porasta minimalne i prosječne neto zarade u realnom iznosu, dakle kada se isključi uticaj inflacije. Ono što imamo kao konkretan budžetski plan i očekivanja u narednom periodu jeste silazni trend inflacije, koji će opredijeliti stabilnija kretanja i po tom osnovu i dalje jačanje životnog standarda građana“, dodao je Vuković.

Na pitanje kakav je plan zaduživanja za ovu godinu, Vuković je odgovorio da se plan zasniva se na principima fiskalne odgovornosti, predvidivosti i očuvanju stabilnosti javnih finansija.

Predlogom Odluke o zaduživanju Crne Gore za ovu godinu, definisana su nedostajuća sredstva u iznosu do 710 miliona EUR, koja će služiti isključivo za uredno servisiranje ranije preuzetih obaveza po osnovu duga i finansiranje kapitalnih investicija, a ne za tekuću potrošnju.

Vuković je rekao da je u ovoj godini za otplatu duga potrebno obezbjediti oko 383,6 miliona EUR.

“Najveći dio tih sredstava odnosi se na redovnu otplatu kredita kod kineske Exim banke iz 2014, obveznice emitovane na domaćem tržištu 2019, kredita zaključenih uz garanciju Svjetske banke (PBG 1 i PBG 2) iz 2018. i 2020. godine, kredit kod Deutsche banke iz 2023. godine, kao i obaveza prema domaćim poslovnim bankama i međunarodnim finansijskim institucijama“, precizirao je Vuković.

Trošak kamata po osnovu duga koji dospijeva ove godine iznosi oko 180 miliona EUR i biće u potpunosti finansiran iz tekućih prihoda, što jasno potvrđuje fiskalnu stabilnost i održivost javnih finansija.

“Za razliku od ranijih perioda, novo zaduženje se ne koristi za pokrivanje tekuće potrošnje, već kao instrument odgovornog upravljanja dugom. Dio potreba za ovu godinu biće pokriven iz depozita koji bude obezbijeđen na kraju prošle godine, dok će eventualno novo zaduženje zavisiti isključivo od uslova na finansijskim tržištima. Zakonski okvir predviđa mogućnost zaduženja do 500 miliona EUR za potrebe nedostajućih sredstava“, rekao je Vuković.

Imajući u vidu da u naredne tri godine dospijeva oko dvije milijarde EUR obaveza po osnovu glavnice i oko 600 miliona EUR po osnovu kamate, Vuković je naveo da je predviđena i mogućnost dodatnog zaduživanja do jedne milijarde EUR isključivo radi stvaranja fiskalne rezerve za potrebe otplate duga i finansiranje kapitalnih i infrastrukturnih projekata u narednoj i 2028. godini.

Ovo nije obaveza, već preventivni mehanizam, koji državi omogućava da pravovremeno reaguje ukoliko se ukažu povoljni tržišni uslovi i na taj način obezbjedi potrebna sredstva za naredni period“, objasnio je Vuković.

On je saopštio da se u ovoj godini očekuje privremeni rast bruto javnog duga.

Vuković je kazao da razlog tome nije pogoršanje fiskalne pozicije, već namjera države da unaprijed obezbijedi značajna sredstva za izmirenje obaveza po osnovu duga koje dospijevaju u narednoj godini u iznosu od oko 1,2 milijarde EUR.

“Procijenjeni depoziti u ovoj godini iznosiće oko 900 miliona EUR (uključujući i zlato), pa će neto javni dug biti na nivou od oko 58,1 odsto BDP-a“, precizirao je Vuković.

Na pitanje da li je moguće očekivati refinansiranje postojećih dugova pod povoljnijim uslovima, Vuković je odgovorio da Ministarstvo finansija kontinuirano prati kretanja na međunarodnim i domaćim finansijskim tržištima i analizira mogućnosti refinansiranja postojećih obaveza, u skladu sa aktuelnim tržišnim uslovima.

“Pri tome je važno naglasiti da su globalni uslovi finansiranja danas bitno drugačiji u odnosu na period prije pandemije, te da se povratak na tadašnje niske kamatne stope ne može realno očekivati, ne samo u Crnoj Gori, već ni na globalnom nivou“, kazao je Vuković.

U prethodnom periodu referentne kamatne stope u eurozoni, uključujući Euribor, bile su na negativnom nivou, dok su danas, usljed promijenjene monetarne politike Evropske centralne banke (ECB) i inflacionih pritisaka, ponovo pozitivne, što direktno utiče na visinu kamatnih stopa na državna zaduženja.

U tom kontekstu, kako je objasnio Vuković, refinansiranje se ne posmatra isključivo kroz prizmu nižih kamatnih stopa, već prije svega, kao instrument za produženje ročnosti duga, smanjenje rizika refinansiranja i unapređenje strukture javnog duga.

“Država će, u skladu sa principima odgovornog upravljanja javnim finansijama, koristiti svaku povoljnu tržišnu priliku koja doprinosi dugoročnoj fiskalnoj održivosti, stabilnosti javnog duga i smanjenju izloženosti finansijskim rizicima. Važno je naglasiti da se eventualne aktivnosti refinansirnja sprovode isključivo u funkciji upravljanja postojećim obavezama i očuvanja fiskalne stabilnosti, te ne predstavljaju signal za dodatno zaduženje države“, rekao je Vuković.

Na pitanje možemo li očekivati novu emisiju obveznica za građane u ovoj godini, i pod kojim uslovima, Vuković je odgovorio da je cilj Ministarstva finansija da emisija obveznica za stanovništvo postane redovna i stabilna praksa.

Prva emisija obveznica za stanovništvo, kako je ocijenio, pokazala je da postoji interesovanje građana da svoja sredstva ulože u siguran i transparentan državni instrument.

“Ukoliko tržišni uslovi to budu dozvoljavali, u ovoj godini planiramo novu emisiju obveznica za građane, sa konkurentnim uslovima i jednostavnom procedurom ulaganja. Time se dodatno jača povjerenje građana u finansijski sistem, ali i diversifikuju izvori finansiranja države“, smatra Vuković.

Vuković je građanima koji imaju sumnju ili nedostatak povjerenja u državne finansije poručio da je glavni cilj 44. Vlade rast životnog standarda i da na tome konstantno radi.

“Unaprjeđenje životnog standarda građana predstavlja glavni i dugoročni cilj ukupne ekonomske i fiskalne politike, što znači da smo posvećeni kreiranju održive i čvrste osnove da se taj cilj ostvaruje postepeno, pravedno, i prije svega, trajno, kroz veća primanja, kvalitetnije javne usluge i snažniju ekonomsku sigurnost“, naveo je Vuković.

Javne finansije su, kako je ocijenio, danas na stabilnijem i povoljnijem nivou nego ranijih godina, i to ne na osnovu subjektivnih procjena ili obećanja, već na osnovu konkretnih, mjerljivih rezultata.

Budžetski prihodi rastu kontinuirano, naplata poreza je efikasnija, a finansiranje kako javnih obaveza, tako i onih prema privredi i građanima, se odvija redovno i pravovremeno.

“To su pokazatelji koji jasno govore o jačanju fiskalne discipline i odgovornijem upravljanju javnim finansijama. Istovremeno, veća fiskalna stabilnost direktno znači veću sigurnost za građane, sigurnije penzije i plate, stabilnije finansiranje zdravstva, obrazovanja i socijalnih usluga“, rekao je Vuković.

Ono čemu će Vlada težiti u narednom periodu jeste kreiranje fer i pravednog fiskalnog okvira, kroz efikasniju strukturu prihoda budžeta i smanjenje neformalne ekonomije u pravcu veće pravednosti i održivosti.

“Poruka građanima je jasna, državne finansije su stabilnije, otpornije i transparentnije, a taj napredak predstavlja osnovu za dalji rast životnog standarda svih građana“, zaključio je Vuković.