Politička većina u Skupštini Glavnog grada posljednjih sedmica djeluje sve nestabilnije, nakon izlaska jednog odbornika iz Slobodne Crne Gore i javnih najava iz Demokratske narodne partije da bi mogla napustiti vlast. Pitanje je šta se, po Ustavu i zakonima, dešava ako se većina ne uspije konsolidovati. Da li država može uvesti tzv. prinudnu upravu, u praksi je to odbor povjerenika, i koliko dugo Podgorica može biti vođena „privremenim režimom“, naročito u svjetlu činjenice da su prvi opšti lokalni izbori zakazani za 13. jun 2027. godine.

Foto: arhiva, Kolektiv.me

U crnogorskom pravu, kažu sagovornici Standarda pravne struke,  izraz prinudna uprava se u javnosti koristi kao skraćenica za situaciju kada se raspusti lokalni parlament, pa do konstituisanja nove skupštine njen posao privremeno obavlja odbor povjerenika.

Zakon o lokalnoj samoupravi izričito kaže da u slučaju raspuštanja skupštine, funkciju skupštine do konstituisanja nove, vrši odbor povjerenika, koji imenuje Vlada. 

Kada Vlada uopšte može da raspusti Skupštinu Glavnog grada

Ovo pitanje je ključno, jer se u političkim raspravama često preskače pravni uslov.

Ustav Crne Gore ograničava ovu mogućnost. Vlada može raspustiti skupštinu opštine (i razriješiti predsjednika opštine) samo ako lokalni organi u vremenu dužem od šest mjeseci ne vrše svoje nadležnosti. Zakon o lokalnoj samoupravi taj „ustavni prag“ razrađuje kroz konkretne situacije. Vlada može ući u proceduru raspuštanja ako Skupština, između ostalog, duže od šest mjeseci ne održava sjednice, ili ne izvršava odluke nadležnih sudova, ili ne izvršava zakonom utvrđene obaveze, pa se time onemogućava ostvarivanje prava građana ili nanosi znatna materijalna šteta.

Vlada prvo upozorava Skupštinu da u određenom roku obezbijedi funkcionisanje. Ako se u ostavljenom roku stanje ne popravi, Vlada (na predlog nadležnog ministarstva) raspušta skupštinu i imenuje odbor povjerenika.

Dakle, kriza mora prerasti u funkcionalnu blokadu koja traje dovoljno dugo, a ne samo u političku nestabilnost „na papiru“.

Šta se dešava nakon raspuštanja

Kad se lokalni parlament raspusti ili mu se skrati mandat, izbori se po novom izbornom zakonodavstvu raspisuju narednog dana.

Prečišćeni tekst Zakona o izboru odbornika i poslanika predviđa da, kod prestanka mandata skupštine opštine/Prijestonice/Glavnog grada prije isteka mandata, Centralna izborna komisija (CIK) raspisuje izbore narednog dana od raspuštanja ili od stupanja na snagu odluke o skraćenju mandata. A zatim dolazi rok za održavanje izbora, opšte pravilo je da od raspisivanja do održavanja izbora ne može proći manje od 60 ni više od 100 dana.

U istom prečišćenom tekstu postoje i preciznija pravila za prijevremene lokalne izbore, vezana za „prvu nedjelju nakon isteka roka od 60 dana“, što praktično gura sistem ka najranijem mogućem terminu čim se ispune minimumi.

Može li odbor povjerenika voditi Podgoricu do 2027.

Ovdje dolazimo do najvažnije tačke. Normativna logika sistema je jasna. Odbor povjerenika je privremeno rješenje, koje traje do konstituisanja nove skupštine, a izbori se, po pravilu, raspisuju odmah i održavaju u 60 do100 dana.

Dakle, po „čistom“ zakonu, vrlo je teško pravno braniti ideju da Podgorica bude pod povjerenicima sve do 2027, ako se raspuštanje dogodi u 2026. godini.

Međutim, u realnoj politici se otvara prostor za de fakto produžavanje privremenog stanja ako nastane institucionalna blokada u dijelu izbornog upravljanja. U medijima se već problematizuje situacija da „nema ko da raspiše izbore“ jer je po novim rješenjima nadležna CIK, a CIK još nije formirana. Pominju se i komplikacije oko funkcionisanja dosadašnje Državne izborne komisije.

Zakon ne projektuje povjerenike kao dvogodišnje rješenje, već kao most do izbora.

Ali ako iz bilo kog razloga izborni mehanizam ne može da „isporuči“ raspisivanje i održavanje izbora, povjerenici mogu ostati duže nego što je politički zdravo, što bi gotovo sigurno otvorilo sporove i pritiske, pravne i političke.

Opšti lokalni izbori i prelazne odredbe

Novi izborni okvir predviđa da se opšti lokalni izbori održavaju istovremeno u svim opštinama, a prelaznom odredbom je utvrđeno da će se prvi opšti lokalni izbori održati 13. juna 2027. godine.

U istom prečišćenom tekstu stoji i da će se ključna odredba o opštim lokalnim izborima (član 13) primjenjivati od 1. januara 2027.

To znači, čak i ako sistem ide ka jednom izbornom danu 2027, zakon istovremeno ostavlja mogućnost prijevremenih lokalnih izbora u opštini gdje mandat prestane ranije, samo ih onda treba uklopiti u rokove i nova pravila.

Dva realna scenarija, ako se većina u Podgorici ne konsoliduje

Politički bajpas bez raspuštanja

Većina se prekomponuje (prelazak odbornika, novi dogovor partnera, podrška „sa strane“) i Skupština nastavlja da radi. Ovo je politički najčešći izlaz, jer izbjegava ustavni prag „šest mjeseci nevršenja nadležnosti“ i izbjegava ulazak u režim povjerenika.

Funkcionalna blokada

Ako Skupština mjesecima ne može da održava sjednice, usvoji budžet, donosi ključne odluke ili sprovodi zakonske obaveze, tada se otvara put proceduri iz Zakona o lokalnoj samoupravi. Upozorenje Vlade pa raspuštanje, a potom imenovanje odbora povjerenika.

Nakon toga bi, po izbornom zakonu, trebalo da uslijede prijevremeni izbori u kratkim rokovima.