Analiza BIRN-a pokazala je da su između novembra 2021. i 2022. godine kripto transakcije vrijedne 2,17 milijardi dolara bile povezane sa adresama u Crnoj Gori, dok institucije nemaju podatke o njihovom obimu.

Foto: Ilustracija/ Pixabay

Kripto transakcije vrijedne 2,17 milijardi dolara prošle su kroz kripto novčanike povezane sa Crnom Gorom u periodu između novembra 2021. i 2022. godine, pokazuje analiza BIRN-a

Analiza koju je BIRN sproveo koristeći jednu međunarodnu platformu za praćenje tokova digitalnog novca na blockchainu pokazala je da je kriptoimovina korištena za širok spektrar aktivnosti – od trgovine na kripto berzama do transfera između privatnih novčanika (wallets).

“Ovaj priliv obuhvata ukupnu vrijednost kriptovaluta koja je primljene na blockchain adrese povezane sa Crnom Gorom i uključuje širok spektrar aktivnosti – od trgovine na kripto berzama do transfera između privatnih novčanika (wallets)”, navode iz BIRN-a.

Prema podacima Centralne banke Crne Gore (CBCG) ukupni platni promet u tom periodu iznosio je oko 19 milijardi eura, dok je državni budžet za 2022. godinu iznosio 2,8 milijardi eura.

Kriptostručnjak i bivši tužilac u izraelskom državnom tužilaštvu, Amit Levin, pojašnjava da platforme za praćenje tokova digitalnog novca prate aktivnosti koristeći kombinaciju blockchain analitike i indikatora povezanih sa IP adresa. IP adresa je jedinstveni brojčani identifikator koji omogućava računarima, telefonima i ruterima međusobnu komunikaciju i prepoznavanje na mreži.

“Stoga se termin ‘prilivi’ u ovom kontekstu prvenstveno odnosi na novčanike i aktivnosti koje se mogu, direktno ili indirektno, povezati sa crnogorskim IP adresama“, kazao je Levin BIRN-u.

Kako je dodao, u praktičnom smislu, to ne mora nužno značiti da su sredstva zarađena ili potrošena unutar zemlje, već da su povezana sa novčanicima čija se aktivnost, sa stanovišta tehničke atribucije, može dovesti u vezu sa Crnom Gorom.

Analiza BIRN-a je pokazala da je od novembra 2021. do novembra 2022. mjesečno obavljeno prosječno 45 hiljada transakcija, dok je vrijednost direktne trgovine (peer to peer) iznosila 1,5 miliona dolara.

“Kriptovalute su digitalni oblici novca koji nemaju fizički oblik poput novčanica ili kovanica”, dodaje se.

Crna Gora još uvijek nema zakon koji reguliše oblast digitalne imovine. Vlada je još 2020. godine najavila izradu Zakona o kriptovalutama, ali on do danas nije predložen.

“U periodu između 2021. i 2022. godine Crna Gora nije imala nikakvu zakonsku regulativu koja uređuje kriptoimovinu, zbog čega su transakcije prolazile bez ikakvog državnog nadzora ili evidencije”, pokazuje Analiza BIRN-a.

Iz Ministarstva finansija su kazali BIRN-u da ne raspolažu podacima o transakcijama povezanim sa kriptoimovinom, niti su u obavezi da to rade. Iz Centralne banke Crne Gore i Poreske uprave nisu odgovorili na pitanja BIRN-a o registrovanom obrtu kriptovaluta u Crnoj Gori.

Prema procjenama kripto-berze Binance oko 17.000 na toj berzi je prošle godine bilo oko 17.000 korisnika iz Crne Gore, što je približno tri odsto stanovništva Crne Gore. Kompanija za trgovinu kriptovalutama Triple-A je 2023. godine procjenjivala je da je korisnika iz Crne Gore bilo oko 7.200.

Na upit BIRN-a o registrovanom prometu kriptovaluta od 2021. godine, Iz Uprave policije su kazali da Sektor za finansijsko obavještajne poslove (FOJ) koristi specijalizovan alat za naprednu blockchain analitiku koji omogućava identifikaciju relevantih transkacija i obrazaca ponašanja kada postoje indicije o sumnjivim aktivnostima.

“Međutim, navedeni alat nije namijenjen za izradu agregiranih statističkih podataka o ukupnom obimu kripto-tokova povezanih sa određenom državom. Imajući u vidu decentralizovanost blockchain sistema, kao i činjenicu da transakcije ne sadrže pouzdane teritorijalne oznake, FOJ ne raspolaže preciznim podacima o ukupnom obimu takvih tokova na godišnjem nivou, a koji podaci bi bili u vezi samo sa Crnom Gorom“, naveli su iz Uprave policije.

Transakcije i sa sankcionisanih adresa

Analiza BIRN-a pokazala je i da se u posmatranom periodu manje od jedan odsto ukupnih transakcija može povezati sa nelegalnim i rizičnim aktivnostima poput prevara, hakovanja, darkneta ili pranja novca.

Međutim, najveća identifikovana ilegalna kategorija odnosi se na transakcije povezane sa sankcionisanim subjektima, odnosno osobama, entitetima ili državama koje su pod međunarodnim sankcijama.

Nakon početka rata u Ukrajini, između februara i oktobra 2022. godine, Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) je na graničnim prelazima registrovalo ulazak u Crnu Goru oko 120 hiljada državljana Rusije i oko 73 hiljada ukrajinskih državljana. U istom periodu iz Crne Gore je izašlo 103.406 ruskih i 65.700 ukrajinskih državljana.

Prema podacima Uprave prihoda i carina ruski državljani su tokom 2022. godine u Crnoj Gori osnovali gotovo 4.000 preduzeća, što je sedam puta više nego godinu ranije.

Crna Gora se u martu 2022. pridružila sankcijama koje je Evropska unija (EU) uvela Rusiji zbog napada na Ukrajinu. Sankcijama je, između ostalog, jedan dio ruskih i bjeloruskih banaka isključen iz SWIFT sistema međunarodnog plaćanja – međunarodne mreže za razmjenu finansijskih poruka – što je značajno otežalo njihovo međunarodno poslovanje i transakcije.

U izvještaju Chainalysis-a iz 2022. godine u Rusiji je nakon početka invazije na Ukrajinu zabilježen značajan rast upotrebe kriptovaluta. Navodi se da rast posljedica sankcija EU, inflacije i ograničenog pristupa međunarodnom finansijskom sistemu.

Sagovornici BIRN-a uključeni u promet kriptovaluta tvrde da strani državljani u Crnoj Gori, posebno državljani Rusije, Ukrajine i Turske, često koriste kriptovalute kao alternativni finansijski mehanizam. Oni navode da strani državljani koriste kriptovalute za plaćanje troškova života u Crnoj Gori, jer im domaće banke otežano otvaraju račune.

Istraživanje BIRN-a iz decembra 2023. godine pokazalo je da se u Crnoj Gori luksuzne nekretnine plaćaju kriptovalutama, dok je istraživanje iz juna 2025. prošle godine potvrdilo da se takve transakcije rijetko registruju u poreskom i pravnom sistemu države.

Na pitanje da li se kripto obrt od preko dvije milijarde može dominantno pripisati aktivnostima ruskih državljana, Levin kaže da je takva hipoteza uvjerljiva, ali da se to ne može zaključiti samo na osnovu podataka platforme za praćenje tokova digitalnog novca.

“Sam skup podataka je u velikoj mjeri neutralan u pogledu nacionalnosti ili statusa rezidentnosti pojedinaca koji stoje iza novčanika, te stoga ne dozvoljava definitivno utvrđivanje da li se aktivnost može pripisati ruskim državljanima ili drugima“, navodi on.

Levin upozorava da potencijalna upotreba kriptoimovine za zaobilaženje sankcija EU i međunarodnih sankcija predstavlja pitanje koje izaziva ozbiljnu zabrinutost, navodeći da bi ga relevantni organi trebali tako i tretirati.

“Identifikacija izloženosti povezanoj sa sankcijama kao najveće kategorije nedozvoljenih aktivnosti naglašava potrebu za povećanom budnošću i proaktivnim regulatornim mjerama i mjerama izvršenja“, rekao je Levin.

Iz Uprave policije nijesu direktno odgovorili na pitanje da li su pojedinci kojima je u matičnim državama otežan pristup bankarskim sredstvima koristili digitalnu imovinu kao alternativni mehanizam finansiranja.

Oni su kazali da su izmjenama i dopunama Zakona o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma iz marta 2025. godine, stvorene pravne pretpostavke za normativno uređenje usluga povezanih sa kriptoimovinom u Crnoj Gori. Zakonom je propisana obaveza registracije svih lica koja pružaju usluge povezane sa kriptoimovinom, kao i sankcije za nepoštovanje zakonskih odredbi.

“Takođe, članom 40f Zakona propisano je da je pružalac usluga povezanih sa kriptoimovnom pošiljaoca, prilikom prenosa kriptoimovina, dužan da obezbijedi podatke o pošiljaocu i korisniku kriptoimovine (tzv. „travel rule“)“, naveli su iz Uprave policije.

Registar pružalaca usluga povezanih sa kriptoimovinom uspostavljen je krajem prošle, ali se do 24. februara u njega niko nije upisao.

Tranzitna tačka za kriptovalute

Crna Gora se u periodu između 2021. i 2022. nalazila na 119. mjestu po pitanju kripto jurisdikcije, dok je oko dva odsto građana trgovalo kriptovalutama. Levin tvrdi da jaz između velikog obrta kriptovaluta i niske domaće usvojenosti može ukazivati da je Crna Gora djelimično funkcionisala kao tranzitna tačka za kriptoimovinu.

“Ipak, to ostaje na nivou mogućnosti, a ne definitivnog zaključka. Za precizniju procjenu bila bi potrebna uporedna analiza sa slično rangiranim jurisdikcijama kako bi se utvrdilo da li je ovaj obrazac jedinstven ili dio šireg regionalnog trenda”, tvrdi Levin.

Iz Uprave policije su istakli i da su evidentirane ponude za razmjenu kriptoimovine putem društvenih mreža, naročito od strane stranih državljana.

“Radi suzbijanja eventualnih nezakonitih aktivnosti u ovim slučajevima, neophodna je dosljedna primjena i efikasan nadzor nad primjenom Zakona u dijelu koji se odnosi na kriptoimovinu. Ukazujemo da sama razmjena kriptoimovina za drugo dobro, uključujući i novac, po važećim propisima ne predstavlja krivično djelo, već eventualna nezakonitost može proisteći iz drugih okolnosti konkretnog slučaja“, tvrde iz Uprave policije.

BIRN je prošlog decembra objavio da se zamjena kriptovaluta za gotovinu u Crnoj Gori odvija u sivoj zoni, preko neregistrovanih dilera, foruma i Telegram grupa, dok višemilionske transakcije prolaze bez ikakvog nadzora države.
Moguće pratiti tok transakcija

Istraživanje Globalne inicijative za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala (GI-TOC) iz 28. januara pokazalo je rast upotrebe kriptovaluta u Crnoj Gori, ali i regulatorne praznine koje kriminalne grupe koriste za transfere novca i djelovanje preko ilegalnih tržišta. Navedeno je i da se Crna Gora pojavila kao jedno od glavnih evropskih čvorišta za korišćenje kriptovaluta na darknet tržištima.

Komitet Savjeta Evrope za borbu protiv pranja novca (Moneyval) je u izvještaju iz decembra 2023. godine upozorio da u Crnoj Gori postoji visok rizik od pranja novca u sektoru nekretnina, navodeći da članovi organizovanih kriminalnih grupa koriste kriptovalute za kupovinu nekretnina, čime se dodatno otežava praćenje tokova novca.

Iz Moneyvala su prošlog decembra upozorili da su rizici od pranja novca i finansiranja terorizma povezani sa virtuelnom imovinom i pružaocima usluga virtuelne imovine (VASP) procijenjeni kao srednje visoki. Na osnovu podataka analiziranih između 2021. i 2024. godine iz Maneyvala su ocjenili da kontinuirano praćenje i preventivne mjere zahtjevaju oblasti povišenog rizika kao što su usluge direktne trgovine (peer to peer) i kastodi novčanici (custodial wallets).

Analiza BIRN-a je pokazala i da je gotovo 69 odsto svih kripto transakcija u periodu između novembra 2021. i 2022. godine išlo preko centralizovanih berzi (Binance, Coinbase, Kraken…), dok je 28 odsto koristilo decentralizovane (DeFi) što obuhvata usluge poput pozajmljivanja ili zamjene kriptovaluta bez posrednika.

Levin pojašnjava da je teoretski moguće pratiti veći dio kripto aktivnosti s obzirom da se odvijaju preko centralizovanih mjenjačnica kriptovaluta.

“Takva mogućnost praćenja može biti veoma vrijedna za organe za sprovođenje zakona, pod uslovom da uspostave efikasne operativne okvire i saradnju sa centralizovanim berzama. Tamo gdje takva infrastruktura i mehanizmi saradnje postoje, kapaciteti za nadzor i sprovođenje zakona značajno su unaprijeđeni“, tvrdi Levin.

Iz Uprave policije tvrde da Sektor za finansijsko obavještajne poslove (FOJ) koristi platformu Kodex za dobijanje podataka od centralizovanih kripto-platformi, navodeći da su je prošle godine koristili devet puta.

Prema zvaničnim podacima FOJ je 2024. imao pet predmeta u oblasti kriptoimovine koji su dobijeni od poslovnih banaka dobijeni kroz izvještaje o sumnjivim transakcijama. Navodi se da su u tri slučaja pojedinačni iznosi kupovine bili ispod 3.000 eura, pa je zaključeno da nema elemenata krivičnog djela.

Preostala dva slučaja prijavljena krajem 2024. godine odnosila su se na iznose od oko 300 hiljada eura, a radilo se o transakcijama koje su povezane sa online igrama na sreću i kriptovalutama od novca koji je dobijen od igara na sreću. Iz FOJ tvrde da su ti predmeti u obradi.

Iz Ministarstva finansija kazali su da je Zakonom o poreskoj administraciji uvedena obaveza izvještavanja o pružanju usluga koja se tiče virtuelne imovine, radi njihovog evidentiranja, navodeći da će to biti polazna osnova za razmjenu dobijenih informacija sa poreskim organima drugih država.

“Donošenje podzakonskog akta kojim će se urediti bliži način izvještavanja o korisnicima usluga povezanih sa kriptoimovinu planirano je za drugi kvartal 2026. godine“, kazali su iz Ministarstva finansija.