“Činjenica da su postupci vođeni, da je utvrđena individualna odgovornost dijela izvršilaca je pozitivan pomak, ali dugotrajnost postupaka, slaba koordinacija između lokalnih tužilaštava, relativno niske kazne za ovaj zločin, i to naročito u Srbiji, ostaju ključni propusti “, poručeno je na petom od sedam edukativnih vebinara, ovog puta o slučaju „Štrpci”, koje je organizovao Centar za građansko obrazovanje (CGO).

Foto: CGO, arhiva

Voz broj 671 krenuo je 27. februara 1993. iz Beograda ka Baru u Crnoj Gori. Nakon stanice u Užicu, trebalo je da bez zaustavljanja prođe dijelom pruge kroz teritoriju BiH. No, naoružani pripadnici Vojske Republike Srpske (VRS) su okupirali stanicu i primorali otpravnika vozova da zaustavi kompoziciju. Identifikovano je 20 putnika nesrpske nacionalnosti, koji su odvedeni do škole u selu Prelovo kod Višegrada, gdje su opljačkani i pretučeni, a zatim prebačeni u selo Mušići, kod Višegradske Banje, gdje su ubijeni. Najstarija žrtva imala je 59, a najmlađa 17 godina.

“Apsolutno je jasno, da u ovom, kao i u velikom drugom broju predmeta pravda nije u potpunosti ostvarena. Naime, i pored izrečenih presuda, činjenica je da veliki broj osoba koji su učestvovali u zločinu nikada nije procesuiran, dok komandna odgovornost praktično nije ni utvrđena“, istakao je istoričar Igor Radulović, koji je vodio vebinar.

On je podsjetio da je Crna Gora bila među prvim državama koje su pokrenule postupak za ovaj zločin, ali u veoma ograničenom obimu. „To je dovelo do toga da pred Višim sudom u Bijelom Polju bude osuđen samo jedan direktni izvršilac, Nebojša Ranisavljević, i to na kaznu od 15 godina zatvora. Postupak je bio gotovo isključivo usmjeren na njega, dok se sud nije bavio utvrđivanjem šire strukture odgovornosti, što baca određenu sjenku na procesuiranje ovog zločina u Crnoj Gori“, kazao je Radulović.

Radulović je ukazao i na epiloge sudskih postupaka koji su vođeni u regionu.

„U BiH vođen je najobimniji proces, u kojem je sedam bivših pripadnika VRS osuđeno na ukupno 91 godinu zatvora, pri čemu je sud utvrdio da je riječ o organizovanom zločinu u kojem su učestvovale vojne i paravojne strukture. U Srbiji su postupci pokrenuti znatno kasnije i trajali su gotovo deceniju – u ponovljenom suđenju 2025. godine trojica optuženih osuđena su na ukupno 25 godina zatvora, sa pravom žalbe jer proces nije završen, dok su dvojica optuženih u međuvremenu preminula“, pojasnio je Radulović, dodajući da dugotrajnost postupaka, slaba koordinacija između lokalnih tužilaštava, kao i relativno niske kazne za ovaj zločin, naročito u Srbiji, ostaju ključni propusti.

Učesnici su otvorili i pitanje načina na koji se o ratovima devedesetih govori u osnovnim i srednjim školama u Crnoj Gori, Srbiji i Bosni i Hercegovini, uz ocjenu da je potrebno više prostora za činjenice, kritičko mišljenje i multiperspektivni pristup u nastavi istorije.

“Važno je da nastavnici/ce imaju pouzdane i stručno utemeljene materijale koji im pomažu da o osjetljivim temama iz devedesetih predaju na odgovoran i činjenicama zasnovan način. Priručnik CGO-a “Ratni zločini 90-ih u presudama crnogorskog pravosuđa” predstavlja dobar primjer kako se takav pristup može primijeniti u nastavi, a posebno je značajno što su pojedini profesori već prepoznali njegovu vrijednost i počeli da ga koriste“, ocijenjeno je tokom razgovora.

Posebna pažnja posvećena je i memorijalizaciji zločina u Štrpcima u javnom diskursu u Crnoj Gori, uz ocjenu da kultura sjećanja i dalje nije razvijena na adekvatan način. Istaknuto je da problem ne postoji samo kada je riječ o ovom zločinu, već da je prisutan širi izostanak sistematskog i odgovornog odnosa prema suočavanju sa prošlošću.

“Ne postoji adekvatna memorijalizacija kada su u pitanju ratni zločini iz devedesetih. Često se radi o sistematskom pokušaju da se određene stvari stave pod tepih, iako one predstavljaju jedan od najvažnijih segmenata istorijskog pamćenja. Memorijalizacija je neophodna, ali se ona kod nas nerijetko svodi na podizanje opštih spomenika svim žrtvama ratova, čime se zaobilazi suština – da svaki zločin mora imati svoje obilježje, kao podsjetnik, opomenu, ali i kao važan edukativni alat za buduće generacije“, pojasnio je Radulović.

Ovaj vebinar predstavlja praktičnu nadogradnju CGO priručnika „Ratni zločini 90-ih u presudama crnogorskog pravosuđa“, omogućavajući dublju analizu i diskusiju o sudskim presudama koje su dostupne u publikaciji „Proces suočavanja s prošlošću u Crnoj Gori: Slučaj “Štrpci”.

Cilj serije vebinara je da zainteresovanoj javnosti omogući pristup provjerenim i verifikovanim informacijama o ratnim zločinima, kroz analizu sudskih presuda, relevantnih dokaza, svjedočanstava i uloge institucija. Naredni vebinar vodiće aktivista Emir Pilav, 30. marta 2026. godine, a biće posvećen slučaju „Bukovica“.

Serija vebinara realizuje se u okviru CGO projekta „Razumijevanjem prošlosti do izgradnje povjerenja i tranzicione pravde“, kroz regionalni program “Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu”, koji je finansiran od strane Evropske unije, a koji sprovodi Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP). Sadržaj ovog vebinara isključiva je odgovornost autora i ne odražava nužno stavove CGO-a, EU-a ili UNDP-a.