Evropska komisija hoće da ponovo aktivira gotovo zaboravljenu klauzulu iz Ugovora o EU, koja obavezuje članice na uzajamnu pomoć u slučaju napada. Stavovi članica su o tome podijeljeni, a Švedska ima prijedlog.

Foto: Ilustracija/ AI generated

Nešto posle ponoći, 2. marta, sirene bude stanovnike jednog malog priobalnog sela na Kipru. Nekoliko sekundi kasnije čuje se eksplozija. Iranski dron, lansiran iz Libana, pogađa britansku vojnu bazu na ostrvu. Još dva drona uspijevaju da budu presretnuta u posljednjem trenutku.

Predsjednik Nikos Hristodulidis, koji trenutno predsjedava u Savetu EU, nekoliko dana kasnije podsjeća na jednu klauzulu iz 2009. U članu 42, stav 7 Ugovora o EU stoji: države članice obavezuju se da će u slučaju napada na neku zemlju EU pružiti “svu pomoć i podršku koja je u njihovoj moći”.

Kipar doduše nije zvanično aktivirao član 42, ali Hristodulidis upozorava: Evropska unija hitno mora da se pripremi za takav scenario.

Klauzula o uzajamnoj pomoći nije opcija već obaveza

Do sada se većina članica EU oslanjala na član 5 ugovora NATO koji takođe obavezuje članice na uzajamnu pomoć, ali malo ko još vjeruje da bi predsjednik SAD Donald Tramp pritekao u pomoć u slučaju napada.

Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen još je u februaru na Minhenskoj bezbjednosnoj konferenciji poručila: ” Vjerujem da je došlo vrijeme da se oživi evropska klauzula o uzajamnoj pomoći. Uzajamna pomoć u okviru EU nije opcija, već obaveza.”

Razlika između člana 5 i klauzule broj 42

Juraj Majcin analitičar za bezbjednosnu i odbrambenu politiku u briselskom Evropskom političkom centru, rekao je za DW da je glavna razlika između klauzula o uzajamnoj odbrani u EU i NATO u načinu na koji bi pomoć u odbrani trebalo da bude pružena. Dok se klauzula EU u velikoj mjeri zasniva na međuvladinoj i bilateralnoj pomoći, NATO-ova klauzula o kolektivnoj odbrani odražava širi, strukturni princip odvraćanja.

Kristijan Klink stručnjak za odbrambenu politiku i bivši poslanik SPD, smatra da je Član 42.7 Ugovora EU ubjedljiviji od Člana 5 NATO, bar na papiru. Zahtjev da se pruži pomoć „svim sredstvima koja su u njihovoj moći” često se tumači kao pomoć “do krajnjih granica sopstvenih mogućnosti”, rekao je on za DW.

Nasuprot tome, formulacija člana 5 ostavlja državama NATO-a veći prostor za sopstvenu procjenu, jer svaka zemlja može da preduzme “takvu akciju kakvu smatra potrebnom, uključujući i upotrebu oružane sile”.

Ipak, oba stručnjaka su istakla da pomoć prema Članu 42.7 ne znači samo vojnu podršku, već može imati oblik diplomatije, humanitarne pomoći i finansijske podrške. To bi moglo biti posebno važno za članice EU koje nisu članice NATO – Austriju, Kipar, Irsku i Maltu.

Aktivirani samo jednom

Član 5 NATO-a aktiviran je samo jednom, posle napada 11. septembra 2001. u SAD. Kao odgovor na to, NATO je rasporedio više aviona za radarsko nadgledanje kako bi pomogla u patroliranju vazdušnim prostorom SAD. Ukupno je 830 članova posada iz 13 zemalja NATO-a izvelo više od 360 misija.

 
Slično tome, član 42.7 Evropske unije takođe je aktiviran samo jednom, takođe kao odgovor na terorizam. Posle napada koje je 2015. u Parizu izvela takozvana „Islamska država”, Njemačka i druge članice EU podržale su francuske snage pomorskim i vazdušnim kapacitetima, ali je to uglavnom bilo u okviru koalicije protiv IS-a koju su predvodile SAD.

Bezbjednosni analitičar Majcin, međutim, upozorava da su u oba slučaja klauzule o kolektivnoj odbrani primijenjene kao odgovor na događaje “za koje zapravo nisu bile zamišljene”. Klink se slaže s tim i ističe da se Francuska 2015. suočila “sa terorističkim napadom, ali ne i sa velikim vojnim napadom”, zbog čega član 42.7 i dalje ostaje u velikoj mjeri neprojveren u praksi.

“Značajne razlike” u raspravi u Briselu

Popodne 12. marta predstavnici i izaslanici članica EU sastali su se u Briselu kako bi razgovarali o članu 42.7.

Jedan visoki zvaničnik odmah na početku jasno stavlja do znanja o čemu je riječ: funkcionalna klauzula o uzajamnoj pomoći učinila bi Evropsku uniju kredibilnijom, a u slučaju napada ne bi gubili dragocjeno vrijeme. Tako stoji u zapisniku koji imaju na uvid magazin ARD-a „Report Mainz” i „Špigl”.

Međutim, neke zemlje imaju načelne primjedbe. Irska i Malta izražavaju “najjasnije sumnje u operativnu primjenu klauzule o uzajamnoj pomoći”, navodi se u zapisniku. Druge države žele prije svega da se oslone na NATO jer EU, kako smatraju, nije vojni akter. I Italija je oprezna.

Skepticima se suprotstavlja drugi tabor. Francuska, Španija, Holandija, Njemačka i Austrija vrše pritisak, insistirajući na ozbiljnom shvatanju klauzule i na pokretanju debate.

Do dogovora je, međutim, daleko. Diskusija je otkrila “značajne razlike”, rezignirano je napisao njemački diplomata Berlinu. To ne sluti “ni na šta dobro za sposobnost EU da reaguje”. EU, kako navodi, “još nije stigla u geopolitičku realnost”.

„Koalicija voljnih” predvođena Njemačkom

Na radnom stolu švedske ambasadorke u Berlinu Veronike Vand–Danijelson stoji model krstareće rakete „taurus”.

„Evropa mora da se probudi, mi smo već odavno u novom Hladnom ratu”, kaže ona. Švedska je NATO-u pristupila tek 2024.

Do tada se u Stokholmu više nego drugdje oslanjalo na EU. Član 42.7 čak je ugrađen u zvaničnu švedsku državnu doktrinu. Švedska vlada je 2022. u pismu podsjetila ostale članice EU na obavezu uzajamne pomoći.

Švedski i njemački ministri odbrane u Briselu – Pal Jonson i Boris Pistorijus

Vand-Danijelson sada zagovara dvostruko rešenje: član 42.7 trebalo bi koristiti za “civilne i hibridne prijetnje”. Tu bi spadali napadi na kritičnu infrastrukturu, ali i sajber-napadi. Klasična vojna odbrana i dalje bi bila u nadležnosti NATO.

Takav stav mogao bi da postane evropski kompromis. Jer gotovo niko ne želi otvoren sukob sa NATO, a u krajnjem slučaju njegove strukture mogle bi se koristiti i bez Sjedinjenih Država.

Ipak, kaže švedska ambasadorka, ne smije se čekati da se sve članice EU slože. “Koalicija voljnih”, predvođena Njemačkom, morala bi da krene napred i da izradi konkretne planove za primjenu člana 42.

U aprilu, prva vježba

Evropska unija je, međutim, tek na početku te rasprave. U aprilu EU namjerava da prvi put izvede vježbu koja simulira šta bi se dogodilo kada bi neka država članica aktivirala klauzulu o uzajamnoj pomoći. Bar oko toga su se diplomate u Briselu složile.

Scenario je sljedeći: iznenada se gomilaju kampanje dezinformacija i sajber-napadi, a dronovi ulaze u vazdušni prostor EU. Za sada će se vježba odvijati samo za radnim stolom.