Odbor za vanjske poslove Evropskog parlamenta (AFET) izglasao je finalnu verziju Izvještaja o Srbiji, koji je pripremio izvjestilac Tonino Picula. Za izvještaj je glasao 51 član AFET-a, 14 je bilo protiv, dok je desetoro bilo uzdržano. Izvještaj usvojen na današnjoj sjednici Odbora, koji obuhvata i takozvane kompromisne amandmane, a u koji je N1 imao uvid, znatno je oštriji i obimniji od prvobitnog nacrta koji je 17. marta javno predstavljen.

Foto: Pixabay

Osnovna ocjena u usvojenom tekstu ostaje da je napredak Srbije ka članstvu u Evropskoj uniji zaustavljen, uz ključne probleme u oblasti demokratije, vladavine prava, medijskih sloboda, izbornih uslova i odnosa sa Kosovom, ali je taj tekst nakon kompromisnih amandmana proširen nizom novih kritika, konkretnih događaja i preciznijih zahtjeva prema vlastima u Srbiji i Evropskoj komisiji.

U odnosu na prvi nacrt, verzija usaglašena na AFET-u ne ublažava kritike, već ih dodatno pooštrava. U tekstu se naglašava da je proces pristupanja EU zasnovan na zaslugama, ali i „reverzibilan“, kao i da Srbija mora ne samo da usvaja reforme, već da ih u potpunosti sprovodi. Posebno se navodi da jaz između zakonskog usklađivanja i stvarne primjene nastavlja da podriva napredak Srbije.

Izvještaj konstatuje i da je Srbija ostvarila ograničen ili nikakav napredak u ispunjavanju mjerila za članstvo u mnogim pregovaračkim poglavljima, kao i da obaveze iz non-pejpera iz novembra 2024., povezane sa otvaranjem Klastera 3, ostaju u velikoj mjeri neispunjene. Od Evropske komisije se traži da se svako značajno nazadovanje Srbije na EU putu odrazi na tempo i obim finansijske podrške.

O protestima i izborima

U dijelu o demokratiji, usaglašeni tekst u koji je N1 imao uvid konstatuje produbljivanje političke krize u Srbiji u kontekstu masovnih protesta koji traju od novembra 2024. Protesti se opisuju kao reakcija građana i studenata na sistemsku korupciju i percipirani nedostatak odgovornosti i transparentnosti. Tekst uključuje i nalaz misije Evropskog parlamenta koja je boravila u Srbiji od 22. do 24. januara, prema kojem su ključni faktori krize rastuća polarizacija, ograničen parlamentarni dijalog i oslabljeno povjerenje u institucije. U istom kontekstu osuđuju se uvrede, klevete i govor mržnje upućeni poslanicima Evropskog parlamenta, uključujući članove te misije.

Izvještaj je znatno proširen u dijelu o izborima. Pored poziva na slobodne i fer izbore i potpunu primjenu preporuka ODIHR-a, u tekstu se navodi da je potrebno zaustaviti pritiske na birače, zastrašivanje i kupovinu glasova, spriječiti zloupotrebu javnih i administrativnih resursa, obezbijediti ravnopravne uslove za političke aktere i okončati nekažnjivost za izborne nepravilnosti.

Posebno se osuđuje atmosfera tokom lokalnih izbora održanih 29. marta 2026. u deset opština, uz navode o nasilnim incidentima, prijetnjama, napadima na novinare, studente, aktiviste i posmatrače, nasilju oko biračkih mjesta, paralelnim biračkim spiskovima, dovoženju birača iz drugih gradova, kupovini glasova i upadima u prostorije opozicionih stranaka.

Slučaj nadstrešnice i „Mrdićevi zakoni“

Značajno je pooštren i dio o padu nadstrešnice na željezničkoj stanici u Novom Sadu. Dok je prvobitni nacrt tražio punu transparentnost, odgovornost i nezavisnost pravosuđa, nova verzija navodi da u istrazi nije bilo značajnog napretka i izražava zabrinutost zbog nejasnoća koje je prate, uključujući kontradiktorne izjave zvaničnika, moguću manipulaciju ili nemar u vezi s dokazima i nedozvoljeni uticaj na tužilaštvo.

 
Jedan od najkritičnijih djelova odnosi se na set pravosudnih zakona usvojenih 28. januara 2026. godine. Evropski parlament navodi da su takozvani „Mrdićevi zakoni“ usvojeni po hitnom postupku, bez javne rasprave, uključivanja pravosudnih tijela i odgovarajućeg obrazloženja, ocjenjujući da predstavljaju ozbiljan korak unazad na putu Srbije ka EU jer slabe nezavisnost pravosuđa i autonomiju tužilaštva. U tekstu se dodaje da je njihova primjena već dovela do uklanjanja tužilaca za organizovani kriminal, čime se, prema izvještaju, poništava napredak ostvaren u reformama pravosuđa od ustavne reforme iz 2022.

U dijelu o osnovnim slobodama, usaglašeni izvještaj navodi da su mirni demonstranti, studenti, aktivisti i novinari bili izloženi represivnim mjerama, uključujući prekomjernu upotrebu sile, policijsko nasilje, proizvoljna privođenja i hapšenja, politički progon, zastrašivanje, nezakoniti nadzor, rodno zasnovano onlajn uznemiravanje, zloupotrebu ličnih podataka i nezakonita protjerivanja. Traže se hitne, nepristrasne i transparentne istrage svih navoda o nepotrebnoj i nesrazmjernoj upotrebi sile. U tekstu se osuđuje i nasilje neformalnih grupa koje, prema dokumentu, djeluju nekažnjeno, napadaju demonstrante i imaju bliske veze sa vladajućom strankom.

Digitalni nadzor i mediji

Nova verzija uvodi i posebne djelove o digitalnom nadzoru. Pominju se izvještaji o korišćenju špijunskog softvera, uključujući Pegasus, protiv aktivista, novinara i civilnog društva, navodi o korišćenju akustičnog oružja protiv mirnih demonstranata, projekat „Safe City“ u Beogradu sa Huawei tehnologijom za prepoznavanje lica, kao i izvještaji da su pretpristupna sredstva EU korišćena za nabavku biometrijskog i forenzičkog softvera od ruske kompanije pod sankcijama EU.

U oblasti medija, tekst je takođe oštriji. Evropski parlament osuđuje pogoršanje uslova za rad novinara i medija, pominje najlošiji rezultat Srbije do sada na Svjetskom indeksu slobode medija za 2025., verbalne napade najviših političkih zvaničnika na nezavisne medije, porast napada na novinare, pad stope procesuiranja, koncentraciju vlasništva, nedostatak pluralizma i uticaj provladinih medija. Upozorava se i da Regulatorno tijelo za elektronske medije nema legitiman i operativan Savjet, uz kritiku neuspjeha Skupštine da završi izbor članova REM-a.

U dijelu o vanjskoj politici navodi se da je usklađenost Srbije sa vanjskom i bezbjednosnom politikom EU među najnižima među državama kandidatima i da je potpuno usklađivanje neophodan uslov za pristupanje. Posebno se kritikuju veze Srbije sa Rusijom i Kinom, politika balansiranja između EU i drugih geopolitičkih aktera, vojna saradnja sa Rusijom, kao i nabavka kineskog naoružanja i nadzorne tehnologije. U tekstu se poziva i na zatvaranje Rusko-srpskog humanitarnog centra u Nišu, za koji se navodi da djeluje kao baza GRU iz države kandidatkinje, kao i na prekid vojne saradnje sa Rusijom.

Kosovo

I dio o Kosovu je u novoj verziji detaljniji. Evropski parlament očekuje da Srbija u potpunosti sarađuje sa Kosovom kako bi odgovorni za napad u Banjskoj 2023. bili privedeni pravdi, uz žaljenje što Srbija nije procesuirala odgovorne, prije svega Milana Radoičića. Dodata je i osuda napada na kanal Ibar-Lepenac na sjeveru Kosova u novembru 2024. godine.

U tekstu se ponavlja da su normalizacija odnosa i primjena obaveza iz dijaloga Beograda i Prištine sastavni dio evropske perspektive Srbije, da su Briselski i Ohridski sporazum pravno obavezujući za obje strane, kao i da Srbija treba da prestane da se protivi članstvu Kosova u regionalnim i međunarodnim organizacijama, uključujući Savjet Evrope. Dodaje se i da evropske integracije ne mogu ići zajedno sa konceptom „srpskog svijeta“, koji se opisuje kao koncept koji podriva mir i stabilnost u regionu.

Usaglašeni tekst pooštrava i dio o evropskim fondovima. Evropski parlament podsjeća da su sredstva iz Plana rasta za Zapadni Balkan uslovljena demokratskim institucijama, slobodnim i fer izborima, pluralističkim medijima, nezavisnim pravosuđem, vladavinom prava, ljudskim pravima i konstruktivnim angažmanom u normalizaciji odnosa sa Kosovom.

Izražava se zabrinutost što je Komisija u januaru 2026. odobrila prvu isplatu Srbiji iz Instrumenta za reforme i rast i traži objašnjenje kako su preduslovi bili ispunjeni. U tekstu se navodi i da bi podrška koja ide preko Vlade Srbije trebalo odmah da bude suspendovana zbog odsustva jasnog i kredibilnog napretka u oblasti vladavine prava, slobode medija i izbornih uslova.

Usaglašeni tekst izvještaja o Srbiji trebalo bi danas da bude usvojen na sjednici AFET-a, koja je zakazana za poslijepodne. Nakon usvajanja, on bi postao predlog rezolucije Evropskog parlamenta o Srbiji. O njemu će evroposlanici održati debatu 6. jula, a glasanje je predviđeno za 7. jul na plenarnoj sjednici u Strazburu.