Crna Gora će nominovati drevne bukove šume Nacionalnog parka “Biogradska gora” za upis na UNESCO Listu svjetske baštine.

Foto: Nacionalni parkovi Crne Gore

Nakon što je Vlada Informaciju o nominaciji usvojila u četvrtak, saopšteno je da se, zajedno sa Italijom, Francuskom i Srbijom, radi se na finalizaciji nominacionog dosijea, koji će biti predat do kraja januara 2026. godine.

“Prašuma u Nacionalnom parku Biogradska gora, smještena u masivu Bjelasice, jedna je od posljednjih djevičanskih bukovih šuma u Evropi. Njen globalni značaj čine netaknuti ekološki procesi i bogati genetski resursi, ključni za razumijevanje evolucije bukve”, piše, između ostalog, u Informaciji o nominaciji.

Crna Gora se pridružila međunarodnoj nominaciji pod nazivom “Drevne i netaknute bukove šume Karpata i drugih regiona Evrope” za UNESCO status. Kao preduslov, njena Tentativna lista prirodnih i kulturnih dobara je prihvaćena i potvrđena, a dokumentacija je proslijeđena UNESCO Centru. Zbog izmjena procedure nominacije, bilo je neophodno pripremiti i dostaviti novi prijavni formular/nominacioni dosije, što je uspješno obavljeno.

Tri decenije čekanja

Nastojanja da se Biogradska prašuma nađe na Listi svjetske baštine traju još od 90-ih godina prošlog vijeka. SR Jugoslavija je 1995. godine nominovala Nacionalni park za upis u svjetsku baštinu, i to kao prvi predlog na listi prirodnih dobara iz cijele države.

“Ekspertska misija UNESCO-a posjetila je Nacionalni park 29. aprila 1997. godine. Visoki predstavnici obišli su tada njegovo područje, dolinu rijeke Tare i istovremeno se upoznali sa kompletnom dokumentacijom koja prati kandidaturu. Prve zvanične podobnosti za upis NP na listu svjetske baštine očekivali smo početkom juna te godine, nakon što su njihovi eksperti obišli svih 36 nominovanih nacionalnih parkova u svijetu”, kazao je “Vijestima” nekadašnji direktor NP Dragiša Dožić.

Nakon toga, proces je stagnirao, a prije 16 godina UNESCO je formirao Tentativnu listu potencijalnih kulturnih i prirodnih dobara. Borba za Biogradsku goru na različite načine traje još od 1878. godine, kada su moračka i rovačka plemena to područje dala na poklon gospodaru Crne Gore, knjazu Nikoli Petroviću, i ono od tada postaje “knjažev zabran” ili “Branik”.

Bilo je to samo šest godina nakon što je proglašen prvi nacionalni park u svijetu - Jelouston u SAD-u.

“Biogradska gora” postaje prvi nacionalni park u Crnoj Gori zvanično 1952. godine i do danas je jedan od “aduta” turističke ponude sjevera.

Spriječena sječa

No, tokom cijelog prošlog vijeka to područje je bilo i na meti kako drvoprerađivačkih preduzeća, tako i različitih “investitora”. Riječ struke i šire javnosti ipak je uspjela uglavnom da sačuva jedan od najvrednijih prirodnih dragulja sjevera.

Kako podsjeća Dožić, 30-ih godina prošlog vijeka “Šipad” iz Sarajeva, tada najpoznatije drvno-industrijsko preduzeće iz Kraljevine Jugoslavije, predratni strani i domaći trgovci drvetom, bacili su oko na šume oko Biogradskog jezera. To preduzeće je 1934. godine obavljalo sječu plemenskih i seoskih šuma u Palješkoj gori, tik uz granicu Biogradske gore. Njihove “agresivne ambicije” spriječene su burnom reakcijom naučnika i ostalih uglednih ličnosti iz tog perioda.

Kasnije, nakon Drugog svjetskog rata, slične ambicije imali su KID “Vukman Kruščić” iz Mojkovca, te kasnije Fabrika celuloze i papira iz Ivangrada, koji su nastojali da započnu sječu Biogradske gore. Ostala je upamćena inicijativa i urađeni elaborat Savezne komisije za sport i fizičku kulturu Savezne vlade Demokratske Federativne Republike Jugoslavije za izgradnju zimskog sportskog centra u Biogradskoj gori. Ta komisija je konstatovala da tereni u Biogradskoj gori najoptimalnije odgovaraju izgradnji zimskog sportskog centra od saveznog značaja od svih do tada pregledanih terena u tadašnjoj Jugoslaviji. Elaboratom je, pored izgradnje ski-lifta, od katuna Goleš do Jezera, bila predviđena gradnja turističkih objekata sa infrastrukturom na lokaciji ušća Biogradske rijeke u Biogradsko jezero. Predviđene trase za ski-liftove i izgradnja turističkih kapaciteta sa infrastrukturom zahtijevali su sječu stabala na većoj površini.

“To je ocijenjeno kao vandalizam i kraj postojanja jedne od tri prašume u Evropi, od planetarnog značaja. Reakcije na ponuđeni projekat gradnje zimskog sportskog centra tokom 1958. godine, kao i ranije kada je bila ugrožena prašuma, bile su mnogobrojne i odlučne. Oglasile su se naučne institucije, državni organi, naučnici, ugledni intelektualci, javni radnici i ostali, kako bi zaštitili Biogradsku goru”, objašnjava Dožić.

Posebno se ističe zaključak Akademskog savjeta FNRJ iz 1958. godine, koji je potpisao ugledni biolog i akademik Siniša Stanković. Ovaj savjet se pridružio naporima da se prašume Perućica i u oblasti Biogradskog jezera u potpunosti zaštite. Naglašeno je da su one “velike prirodne vrijednosti, ne samo naše zemlje, nego i cijele Evrope”, jer su tipične prašume, usljed djelovanja čovjeka, gotovo u potpunosti nestale iz ostatka Evrope, osim u ovim oblastima. Zaključak je istakao izuzetno visok naučni interes za ove posljednje ostatke prašuma i opravdao najpotpunije zaštitne mjere. Upozoreno je da bi njihova eksploatacija donijela zanemarljivu materijalnu korist, dok bi istovremeno nepovratno uništila prirodne rijetkosti koje svjedoče o prošlosti biljnog pokrivača.